به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه از مشهد، محمدجواد استادی، پژوهشگر مطالعات فرهنگی، امروز یکشنبه ۱۷ اسفندماه در نشست تخصصی «سحرگاه سرخ» از سلسله نشستهای واکاوی ایستادگی مردم در برابر طوفان که به همت دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی و با حضور اساتید، صاحبنظران و پژوهشگران در بستر فضای مجازی برگزار شد، به بررسی مفهوم همبستگی اجتماعی در شرایط بحران و تهدید پرداخت.
همبستگی موقعیتی؛ واکنشی به تهدیدات بیرونی
وی با اشاره به مفهوم همبستگی موقعیتی اظهار داشت: در شرایطی که جامعه با تهدیدهای بیرونی مواجه میشود، نوعی همبستگی دفاعی در جامعه شکل میگیرد که میتوان آن را همبستگی موقعیتی نامید. این نوع همبستگی چند ویژگی مهم دارد؛ نخست آنکه ماهیتی واکنشی دارد و معمولاً در پاسخ به تهدیدهای خارجی شکل میگیرد. دوم آنکه فراگیر است و طیف گستردهای از جامعه را در بر میگیرد.
استادی افزود: ویژگی دیگر این همبستگی، سیال بودن آن است؛ به این معنا که ایستا و ثابت نیست و متناسب با شدت تهدیدات تغییر میکند. همچنین در این نوع همبستگی، نوعی درآمیختگی میان عناصر سنتی و مدرن شکل میگیرد؛ برای مثال مفاهیم سنتی همچون عاشورا، ارزشهای دینی و اعتقادی با عناصر مدرن مانند دفاع از تمامیت ارضی و بهرهگیری از فناوری در هم میآمیزند. به گفته وی، نمونه بارز این تلفیق را میتوان در دوران دفاع مقدس مشاهده کرد.
گسست اجتماعی؛ راهبرد دشمن برای تضعیف انسجام جامعه
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی در ادامه به مفهوم گسست اجتماعی اشاره کرد و گفت: همبستگی از درون جامعه شکل میگیرد، در حالی که دشمن تمرکز خود را بر ایجاد گسست اجتماعی قرار میدهد؛ یعنی فرایندی که انسجام و یکپارچگی جامعه را تضعیف کند.
وی با تشریح انواع گسست افزود: یکی از این انواع، گسست فیزیکی است که با تخریب زیرساختها، بمباران شهرها، آوارگی جمعیت و نابودی مراکز حیاتی همراه است. نوع دیگر، گسست اجتماعی است که میتواند در قالب شکافهای قومی، مذهبی، طبقاتی و نسلی بروز پیدا کند.
استادی ادامه داد: گسست روانی نیز از دیگر اشکال این پدیده است؛ به این معنا که با ایجاد ترس، ناامیدی و بیاعتمادی نسبت به آینده در جامعه، زمینه تضعیف روحیه عمومی فراهم میشود. در کنار این موارد، گسست معرفتی نیز مطرح است که از طریق تحریف روایتها، بازنویسی تاریخ و تولید روایتهای جایگزین برای تضعیف هویت ملی صورت میگیرد.
وی با اشاره به تجربه جنگ تحمیلی گفت: در آن دوران نیز شاهد تلاشهایی برای ایجاد گسست قومی، بهویژه در مناطق خوزستان و کردستان بودیم. همچنین با وجود اینکه عراق کشوری با اکثریت شیعه بود، تلاش میشد از طریق تبلیغات گسترده، جنگ بهعنوان یک نبرد عربی و سکولار معرفی شود. در کنار این موارد، بمباران شهرها و حملات شیمیایی در مناطقی همچون سردشت و حلبچه نیز نمونههایی از ایجاد گسست روانی در جامعه بود.
پروژههای گسست در دوره معاصر
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی با اشاره به تحولات پس از جنگ تحمیلی تصریح کرد: در جهان معاصر نیز پروژههای مختلفی برای ایجاد گسست در جامعه ایران دنبال شده است. یکی از این موارد، گسست نسلی است که تلاش میکند نسل جوان و نوجوان را از آرمانها و ارزشهای انقلاب اسلامی فاصله دهد.
وی ادامه داد: گسست اقتصادی ـ اجتماعی نیز از دیگر ابعاد این پروژه است. تحریمها صرفاً یک ابزار اقتصادی نیستند، بلکه با هدف ایجاد شکاف طبقاتی، شکلگیری نارضایتی اقتصادی و در نهایت تبدیل آن به اعتراضات سیاسی طراحی میشوند تا فاصله میان جامعه و حاکمیت افزایش یابد.
استادی همچنین به گسست دیجیتال اشاره کرد و گفت: امروز پلتفرمهای دیجیتال به عرصه مهمی از نبرد روایتها تبدیل شدهاند. الگوریتمها، شبکههای اجتماعی و جریانهای رسانهای میتوانند در شکلدهی به افکار عمومی نقش جدی ایفا کنند و در برخی موارد حتی بستر شکلگیری جنبشهای اعتراضی شوند.
وی یکی دیگر از محورهای مورد توجه در این حوزه را گسست جنسیتی دانست و گفت: در سالهای اخیر تلاشهایی برای تعریف زنان در تقابل با حاکمیت صورت گرفته است. رخدادهای سال ۱۴۰۱ و شعار «زن، زندگی، آزادی» را میتوان نقطه عطفی در این پروژه دانست؛ جریانی که تلاش داشت بدن زن را به حوزهای عمومی و سیاسی تبدیل کند.
استادی افزود: در این میان، رسانههای اجتماعی و برخی جریانهای فمینیستی نیز تلاش کردند روایت خاصی از وضعیت زنان در ایران ارائه دهند و از این فضا برای پیشبرد اهداف خود بهره ببرند.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود به سازوکارهای دفاعی جامعه ایران در برابر پروژههای گسست اشاره کرد و گفت: یکی از مهمترین این سازوکارها، فرهنگ شهادت است. با این حال، یکی از مشکلات جدی ما این است که گاهی این فرهنگ به قرائتهای سادهانگارانه تقلیل داده میشود.
وی تأکید کرد: لازم است درباره فرهنگ شهادت بازنگری محتوایی صورت گیرد و این مفهوم متناسب با شرایط و نیازهای امروز جامعه بازخوانی شود تا بتواند نقش خود را در تقویت همبستگی اجتماعی ایفا کند.
نقش زنان در تقویت انسجام اجتماعی
استادی با اشاره به نقش زنان در شرایط بحرانی اظهار داشت: زنان در جامعه ایران نقش مهمی در میانجیگری اجتماعی و تقویت انسجام ایفا میکنند. در دوران دفاع مقدس، این نقش در قالب فعالیتهایی همچون پرستاری، پشتیبانی از رزمندگان، حمایت از خانوادهها و صبر و استقامت در برابر سختیها بهخوبی نمایان بود.
وی افزود: در شرایط کنونی نیز زنان میتوانند با تولید محتوا در فضای مجازی، نقد روایتهای نادرست و انتقال ارزشها و فرهنگ ایثار و شهادت به نسلهای بعدی، نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی ایفا کنند.
وی در ادامه به اهمیت سرمایه اجتماعی و شبکههای خودجوش مردمی اشاره کرد و گفت: فعال شدن این شبکهها در شرایط بحرانی بسیار مهم است. این شبکهها بر پایه اعتماد متقابل، هنجارهای مشترک و ارزشهای مشترک شکل میگیرند و میتوانند به سرعت بسیج شوند.
استادی ادامه داد: نمونه این ظرفیت را در بحرانهایی مانند سیل و زلزله، در پویشهای مردمی، شبکههای همسایگی و فعالیت گروههای جهادی مشاهده میکنیم. این موارد جلوههایی از سرمایه اجتماعی هستند که اگرچه دولت در ایجاد آنها نقش مستقیم ندارد، اما میتواند در تقویت و بازتولید آنها مؤثر باشد.
مناسک و آیینها؛ عامل تقویت هویت جمعی
این پژوهشگر مطالعات فرهنگی همچنین به نقش آیینها و مناسک دینی در بازتولید نمادین همبستگی اشاره کرد و گفت: مناسک دینی و اجتماعی با ایجاد حس تعلق و هویت مشترک، پیوندهای اجتماعی را تقویت میکنند.
وی افزود: آیینهایی همچون سفرهای راهیان نور، یادوارههای شهدا، مراسم محرم و صفر، شبهای قدر و همچنین مناسبتهایی مانند ۲۲ بهمن و روز قدس، در طول سالهای گذشته نقش مهمی در تقویت خاطره جمعی و انسجام اجتماعی در جامعه ایران ایفا کردهاند.
استادی با اشاره به تحول شکل همبستگی در جامعه گفت: در دوران دفاع مقدس، همبستگی بیشتر در عرصههای فیزیکی مانند جبهه، پشت جبهه و مساجد شکل میگرفت و ابزارهای آن نیز شامل پشتیبانی لجستیکی و امدادرسانی بود.
وی ادامه داد: اما امروز این همبستگی تا حد زیادی به عرصههای دیجیتال و شبکهای منتقل شده است؛ از جمله روایتسازی در فضای مجازی، تولید محتوا، استفاده از هشتگها و انتشار پیامها به زبانهای مختلف که امکان گسترش مخاطبان در سطح جهانی را فراهم کرده است.
وی همچنین به نقش ایرانیان خارج از کشور اشاره کرد و گفت: امروز همبستگی محدود به مرزهای جغرافیایی نیست. ایرانیان خارج از کشور میتوانند با بسیج افکار عمومی در کشورهای محل اقامت خود، حمایت رسانهای و تولید محتوا، در بازتولید این همبستگی نقشآفرینی کنند.
استادی تأکید کرد: برای حفظ همبستگی اجتماعی باید مراقب بود که این همبستگی به گسست تبدیل نشود. طرد دیگران، تقدسبخشی به وضعیتهای استثنایی، فرسایش سرمایه اجتماعی و ایجاد شکاف میان روایت رسمی و تجربه زیسته مردم از جمله عواملی است که میتواند همبستگی را تضعیف کند.
وی خاطرنشان کرد: با وجود چالشهایی مانند تغییرات نسلی، فشارهای اقتصادی، جنگ شناختی و شکافهای طبقاتی، ظرفیتهای قابل توجهی در فضای دیجیتال و پلتفرمهای ارتباطی برای بازتولید همبستگی اجتماعی وجود دارد و میتوان از این ظرفیتها برای خنثیسازی پروژههای گسستآفرین بهره گرفت.
انتهای پیام/
نظر شما